. Ziyaretçi


Okunma Sayısı: 9792

Bu Sayıdaki Diğer Yazılar

Metni Yazdır

KÖPRÜ Dergisini web üzerinden www.kitapyurdu.com adresinden satın alabilirsiniz.

Kampanyamızdan yararlanarak dergimizin eski sayılarına uygun fiyata sahip olabilirsiniz tıklayın.


 KÖPRÜ / Güz 2013 
 İnsanî Değerler, Toplumsal Barış, Milliyet ve Milliyetçilik
 KÖPRÜ / Güz 2007 
 İlme, İrfana, Ümrana KÖPRÜ


Copyright © 2006
KÖPRÜ Dergisi
Her Hakkı Saklıdır

Gecikmiş Bir Cihad Çağrısı
Yaz 94   [ 47. Sayı ]


İstanbul siyaseti

Şener Boztaş

"Evet, İstanbul siyaseti İspanyol hastalığı gibi bir hastalıktır. Fikri hezeyanlaştırır. Biz müteharrik-i bizzat değiliz, bilvasıta müteharrikiz. Avrupa üflüyor, biz burada oynuyoruz. O tenvim ile telkin eder, biz kendimizden hayal edip, asammane tahribimizde eser-i telkine icra ederiz. "

Bediüzzaman Said Nursi,
Sünuhat, s. 64-65

I. 1908'den 1918'e Payitaht'a Genel Bir Bakış

Avrupa'nın Abdülhamit rejimine hücumlarını, bu rejimin çağdaş Batı rejimi doğrultusuna ters olmasına bağlayan ve bu yönetim değiştirilince özellikle İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı Devletini destekleyeceklerine inanan liberal Osmanlıların görüşleri doğrultusunda ilân edilen II. Meşrutiyetle (1908) Abdülhamit tahtdan indirildi ve ittihad Terakki iktidarı başlamış oldu.

Fakat Rusya tehlikesinin ortadan kalkması bu beklentileri boşa çıkardı. Zira ne İngiltere'nin ne de Fransa'nın Osmanlı Devletine ihtiyaçları kalmamıştı. Artık bu devletler Osmanlı Devletinin daha çabuk yıkılması yönünde faaliyetlerde bulunuyorlardı.1

Trablusgarp'ın İtalyanlarca işgali (1911) ile Afrika'daki son topraklarını da kaybeden Osmanlı Devleti, Balkan savaşları sonrası (1912) Avrupa'daki topraklarında büyük bölümünü elden çıkarmış ve sınırları Edirne'ye kadar gerilemişti.2

Kapitülasyonlar ülkede sanayi ve ziraati çökertmişti ve canlanmasına müsaade etmiyordu. Devlet, yatırım yapabilmek iş metodları öğrenmek için yabancı sermayeye muhtaçtı. Özellikle kapitülasyonlar ülkeyi zayıf düşürdüğü gibi azınlık isyanlarına karşı da devletin elini-kolunu bağlıyordu.3

İstanbul'da ticaret, sanayi ve esnaflık azınlıkların elindeydi. Onlar kazanıyorlardı. Yerli halk ise bu tür işlerden hoşlanmazdı, hiç bir İstanbul delikanlısı bu gibi işleri kendine layık görmezdi. Biraz eğitim görüp diplomayı aldıktan sonra Devlete kapılanmak "maaşla efendi gibi geçinmek" revaçtaydı.4 Gittikçe artan bütçe açığı ekonomiyi zorluyor hazine yabancı bankalardan aldığı kredilerle ayakta kalmaya çalışıyordu.

Bu arada meşrutiyetle birlikte o güne kadar Osmanlı Devleti'nde görülmemiş bir basın özgürlüğü ve politik yaklaşım nedeniyle gazete ve siyasal partiler çoğalmış ve ülke siyasal mücadele ortamına girmişti. İktidar için iki büyük siyasal grup mücadele veriyordu. İttihad ve Terakki partisi ile Osmanlı Liberal Birlik Partisi (Osmanlı Ahrar Fırkası)6 Fakat bu uzun sürmeyecek ve İttihat Terakkinin kendisi dışındaki siyasi hatta sosyal cemiyetlere hayat hakkı tanımayan tutumu neticesinde tek parti istibdada hakim olacaktı. Siyasi partileri aşağıda yeniden ele alacağız.

Sözünü ettiğimiz politik yaklaşım halka da yansımış, hemen her gün cereyan eden siyasi hadiseler kahvehane sohbetlerine malzeme olmuş, toplumun bütün kesimleri siyasileşmişti. Siyasileşmeden şikayetler, bu sürecin yavaşladığı 1912 yılında bile halkın "hummâ-i siyasete" tutulduğu şeklinde dile getiriliyordu. Kahvehaneler "diplomatlar meclisi" halini almış, anlayan anlamayan herkes siyaset konuşur olmuştu. Hatta esnaf ve hamalların bile yegâne meşgalesi siyasetti.7

Savaş ve yoksulluk, Osmanlı toplumunun geleneksel hayat tarzını da değiştirmişti. Artık kadınlar çeşitli işlerde çalışıp gelir sağlama peşindeydi. Bunda Jön Türklerin pozitivizm kaynaklı "kadın hakları" ve "aydınlanması" çabaları da etkili olmuştu. Feminizmi ön plana çıkaran makalelere rastlanır olmuştu. İslâmî kültürden kaynaklanan bir terbiyeyle; mali bakımdan iyi olan birinin, zayıf durumdaki komşusu karşısında mesuliyet duyduğu bir toplum, yerini, herkesin ancak kendi geçimiyle ilgilendiği ve maaşını zamanında alamadığı için (genellikle azınlıklardan olan tefecilerden) % 5 faizle borç olarak geçinebildiği bir topluma bırakmıştı. İttihad ve Terakki Cemiyeti iktidarı, eski loncaları, meslek birliklerine dönüştürerek, küçük iş yerlerini güçlendirmeye çalışmıştı. İttihad ve Terakki Cemiyeti liderleri ayrıca bir türk burjuvazisi oluşturmak istemekteydi. bu nedenle krediler pek araştırma yapılmadan her isteyene veriliyordu. Bu, savaş sırasında, bir takım vurguncular ve yeni zenginlerin türemesine sebep olmuştu. Halk buna tepki göstermiş, bazı ittihadçı liderler rüşvet ve yolsuzluk hadiselerine karışmışlardı. Çanakkale boğazı ve Akdeniz limanları abluka altında olduğu için gümrük vergileri toplanamıyordu. Seferberlik ve mülklere el konulması sivil halkı zayıflatmıştı. Savaş beklenenden uzun sürmüş, kapitülasyonların kaldırılması ekonomiyi rahatlatmamıştı.8

Osmanlı Devleti sosyal ve siyasal alandaki geri kalmışlığını kendi iç dinamikleriyle düzeltemeyeceği için dışa bağımlı olmak zorundaydı.9 Yukarıda da belirttiğimiz gibi ingiltere ve Fransa ve Rusya artık Osmanlı Devletini paylaşma planları yapıyorlardı. Bu durum Osmanlıyı İngiliz FransızRus çıkar cephesine karşı gözüken güçlü Almanya'nın yanına itti.10

Enver Paşa Rusya'nın yayılması emellerine karşı sözüne güvendiği Almanya'nın yanında Devleti I. Dünya Savaşına soktu.11 Böylece Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşından Müttefik Devletler olup Rusya, İngiltere, Fransa ve İtalya'nın karşısına itilaf Devletleri olan Almanya, Avusturya ve Bulgaristan yanında yer aldı.

Savaşın son yılı olan 1918'e gelindiğinde Osmanlı Tahtında V. Mehmed Reşat vardı. Talatpaşa'nın sadrazamlığındaki İ. T. hükümeti Vahdettin'in padişah olması üzerine istifa etti. Yeni Sultan da müttefiklerle ateşkesi sağlayacak İzzet Paşa kabinesini tayin etti. Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki heyet Mondros'ta mütareke anlaşmasını imzalarken İttihad ve Terakki Cemiyeti Liderleri Enver, Talat ve Cemal paşalar ülkeyi terketti, (30 Ekim 1918)12

Osmanlı Devleti Mondros mutarekesi ile müttefiklere teslim-i silah ediyor, hayati önem taşıyan bütün noktaları müttefiklerin kontrolüne devrediyordu. Müttefikler 13 Kasım 1918'de, her türlü sû-i istimale açık 7. maddeye dayanarak (Müttefikler kendi güvenliklerini tehdit edebilecek her hangi bir durumu karşısında, herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdi) İstanbul'u işgal ettiler.13

İzzet Paşanın sadareti 25 gün sürdü. Yerini eski bir sadrazam ve Londra Büyükelçisi olan ve İngilizlerin teveccühünü kazanabileceği umulan, Ahmet Tevfik Paşa'ya bıraktı.14

a) İşgal İstanbul'u

İşgal altındaki İstanbul'un iki yüzü vardı. Biri buruk, fakir, mağlubiyetin getirdiği acılarla yaşayan asıl İstanbul; Diğeri ise pis kokulu fakat şık giyimli görgüsüz ahlaksız, eğlenmekten başka işi olmayan insanların yaşadığı Beyoğlu, Türkler savaşıyor hatta Beyoğlu sırtlarındaki devriyeler azınlıkları koruyorlardı. Onlar ise eğlence içinde türklerin yokolmasını ve Hristiyanların Türkiye'yi fethetmesini bekliyorlardı.15 Müttefiklerin İstanbul'a girişini coşkuyla karşılayan azınlıklar şımarmışlardı. Tramvay ve vapurlarda huzursuzluk çıkarıyor, müslümanların haklarını gaspediyorlardı. Sokaklarda kadınlara sarkıntılık yapılıyor, peçe ve fesler yırtılıyordu.16

b) İngiliz Siyaseti ve Mandacı düşünceler

İngiliz ve Fransız hükümetleri Fas'tan Hindistan'a sömürgeleri altındaki müslümanlar üzerinde, halifelik makamının etkisini de unutuyor değillerdi. Kendilerine karşı yapılacak bir çihad çağrısına katılımı engellemek için aldıkları çeşitli güvenlik tedbirlerinin yanında bir de propaganda faaliyeti başlatmışlardı.

Halifenin bir avuç "mütegallibenin" elinde âciz düştüğü, Osmanlı devletine silâh zoruyla hükümet deviren ve adına İttihad ve Terakki denilen bir grup "zorba"nın hâkim olduğu propagandasını yapıyorlardı. Osmanlı devletinin menfaatinin "kadim dostu" İngiltere ve Fransa'nın yanında savaşa girmek suretiyle sağlanabileceği, ancak İttihadçıların Halifeye rağmen Devlet'i Almanya'nın yanında savaşa soktuğu, İttihadçıların Halifenin orduları olmadığı fikrini yaymaya çalışıyorlardı. İslâm âlemine düşen vazifenin ise, bu orduları mağlup ederek Osmanlı Devletini ve Hilâfet makamını bu zorbaların elinden kurtarmak olduğu fikrini telkin ediyorlardı.17 Daha II. Abdülhamit zamanında Suriye, Mısır ve Arabistan'ı dolaşan ve Arap Aydınlarıyla tanışan Wilfrid S. Blunt adında bir İngiliz şair "Ruhanî Halifelik" tezini ortaya atmıştı. Bu teze göre hilafet Arapların hakkıydı ve Türkler tarafından gaspedilmişti. Araplar hilafeti geri aldıkları takdirde Türklerin hakimiyetinden kurtulup, güçlü İngiliz devletinin himayesi altında yaşayabilirlerdi. Zaten Türkler Batılılaşma çabaları içinde İslamiyetten hayli uzaklaşmışlardı.18 Bu fikir o yıllarda İngiliz ve Arap idareciler tarafından benimsenmişti fakat savaş sıralarında yavaş yavaş benimsendi. Bu fikir ve propagandaların etkisiyle bağımsızlığını ilân eden Mekke şerifi Hüseyin İngilizlerin vaadlerine güvenerek kendini Arapların Emiri ve Halife ilân etti.

Ancak, Hindistan'da meydana gelen bazı hadiseler İngilizlerin Osmanlı Halifeliğini, Arap Halifeliğine tercih etmesine sebep oldu. Hindistan'da Gandhi'nin İngilizlere karşı başlattığı akımın etkisiyle Hind Müslümanları arasında Osmanlı Halifeliğini tutma eğilimi ağırlık kazanıyordu. Ne varki bu düşünce de İngiltere kaynaklıydı. Zira ingiltere'de önemli yere sahip Ağa Han ile Seyyid Emir Ali'nin önderliğinde yeni bir tez geliştirilmişti; Osmanlı Halifeliği Bolşevikliğe, Türk ve Hind milliyetçiliğine karşı iyi bir silah olarak kullanılabilirdi. Bu nedenle. İslamiyetin beşiğinde bir Arap Halifeliğinden ise, İstanbul'da Osmanlı halifeliği İngiliz İmparatorluğunun geleceği için daha faydalı olabilirdi.

Ağa Han ve Seyyid Emir Ali'nin girişimleriyle İngiltere'de British Red Crescent Society (Britanya Kızılay Derneği) adıyla bir dernek kuruldu. Derneğin İstanbul temsilciliğine Protestan misyoner olan Robert Frew adlı bir din adamı getirildi. İngiliz Kızılay Derneğinin gayesi, Halifeye bağlı Müslüman Türklere, Hindistan Müslümanlarının yardımını ulaştırmaktı. İngilizler bu Dernek etrafında İngiliz Muhipler Cemiyeti'ni kurdular. Cemiyetin kuruluş gayesi ise; Kızılay Derneğinin ve başındaki Rahip Frew'nun İngilizliğini örtmek, Derneğe halife ve önde gelen müslümanların desteğini sağlamaktı. Halifeliği kontrol altında tutabilmek umudu yeni kurulan cemiyetin çalışmalarına bağlıydı.19

İngilizlerin bu tür faaliyetleri neticesinde Devletin ve Hilâfetin devamının ancak İngiliz mandasıyla-en azından şimdilikmümkün olduğu fikri dile getirilmeye başlandı. Güçlü İngiltere'nin yardımının şart olduğu, zaten bir çok müslüman ülkenin İngilizlerin sömürgesi altında yaşadığı, İngiliz mandasının onlar içinde iyi olacağı savunuluyordu.

Bu düşünceye alternatif olarak Amerikan mandası gündeme geldi. 8 Ocak 1918'de Başkan Wilson, Amerikan kongresinde bir konuşma yaptı. Bu konuşmanın ana fikri; dünya barişının anti-demokratik ve baskıcı rejimler tarafından bozulmasını önlemek için bütün ülkelerin anlaşmaları gerektiğiydi. 14 maddeden oluşan bu öneri paketinin 12. maddesini bazı Türk aydınları, Anadolu'nun Türk kalacağı şeklinde yorumlamalar ve Kasım 1918'de Wilson Prensipleri Cemiyeti'ni kurdular. Bu aydınlara göre (Halide Edip, Ali Kemat, Refik Halid, Celâl Nuri ve Âhmed Eınin) İngiltere, Mısır gibi ülkelerde iyi yönetim göstermiş ve halkın refah seviyesini yükseltmişti, fakat bağımsızlık düşüncelerini yok ediyordu. Amerika'nın ise Filipinler örneğinde görüldüğü üzere böyle bir düşüncesi yoktu.20 Ne varki Anadolu Amerika'nın Ermenileri destekledikleri gerekçesiyle bu fikre karşıydı. Bu nedenle Cemiyet 2 ay sonra kapandı.21

Bu arada İstanbul'da UIuslararası Hukuk Profesörü ve Hukuk Fakültesi Dekanı Ahmed Selahaddin Bey himaye ve mandaya karşı tam bağımsızlık fikrini savunuyordu. A. Selahaddin Bey Amerikan mandasını benimseyenlerle konuştuktan sonra bu kişilerin, ileride bağımsızlığı kazanmak için mandayı tek yol olarak gördükleri sonucuna varıyordu. O bu kişilerin görüşlerine katılmıyordu.22

Çalışmamıza konu olan tezi ortaya koyan Said Nursî ( a zaman Said-i Kürdî) memleketi Bitlis'de, Talebeleriyle birlikte Ruslara karşı verdiği savaşda esir düşmüş (Şubat 1916 ve Sibirya'ya esir kampına götürülmüştü. Petersburg-Varşova-Viyana-Sofya yolu üzerinden Temmuz 1918'de İstanbul'a dönen Bediüzzaman, Harbiye Nazırı Enver Bey ve Sadrazam Talat Paşa'nın yoğun iltifatlariyle karşılaşır. Ağustos 1918'de kendisine haber verilmeden Darû'l-Hikmeti'l-İslamiye azalığına tayin edilir.23 Fakat yorgun olduğu için bu görevi bilfiil sürdüremez. Harp esnasında cephede telif ettiği İ'şaratü'l-İ'caz adlı eserini Enver Paşanın yardımıyla tab ettirir.24

II. 1908-1918 Arası Dönem Siyasi Partileri ve İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti

II. Meşrutiyet döneminde, ayrıca bir siyasi partiler kanunu bulunmamakta idi. Bütün oluşumlar, "Cemiyetler Kanununa" göre meydana çıkıyordu. bu nedenle 1908 sonrası cemiyet-parti ayrımı gözetilmeksizin siyasi arenaya pek çok cemiyet çıkmiştı.25 Bunlard'an bir kısmı siyasi parti olarak faaliyet gosterdikleri için sonraları parti olarak anılacaklardı: Biz bu cemiyetlerin belli başlılarını kısaca ele almaya çalışacağız.

1- İttihâd ve Terakki Partisi: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin temeli İttihad-ı Osmanî Cemiyeti adıyla 3 Haziran 1889'da İstanbul'da atılmıştır. Aynı yıl Paris'teki Jön Türklerin lideri Ahmet Rıza Beyle ilişki kurulmuş ve adı Osmanlı İttihad ve Terâkki Cemiyeti olarak değiştirilmiştir.

Osmanlının çöküşünü ve istibdadı durdurmak amacıyla Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane öğrencileri İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sukutî, Mehmet Reşit, Hüseyin Ali tarafından kurul 26 İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin diğer önemli şahsiyetleri de şunlardı; Talat Paşa, Enver Paşa, Said Halim Paşa, Hüseyin Cahit Bey, Ahmet Rıza Bey, Halil (Menteşe) Bey, Ziya Bey (Gökalp), Şeyhülislâm Musa Kâzım; Emanuel Karaso, Hallaçyan Efendi27

İttihad ve Terakki Cemiyeti 1907 Eylülünde daha önce Selanik'te Mustafa Kemal, İsmet Bey ve arkadaşlarının kurduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyetiyle birleşmiştir.28

23 Temmuz 1908'de ilân edilen II. eşrutiyetle birlikte hükümetin çıkardığı bir seçim kanunu ile yapılan Kasım-Aralık seçimlerinde 288 etmsilcilik kazanan İttihat ve Terakki Cemiyeti ordu ile birlikte siyasi denetimi ele geçirmiştir.29

Cemiyetin 1908'de neşredilen Nizamnamesine göre Maksad ve mesleği şu şekilde özetlenebilir. Meşrutiyet idaresinin tesisi, cins ve ve mezhep farkı gözetmeksizin bütün Osmanlıların maddi ve manevi alanda refahının sağlanması, fesad ve ayrılık çıkaranların yine meşru yollarla engellenmesi. Ayrıca bu cemiyetin Halife Sultan Hazreti Padişaha hurmeti de belirtilmiştir.30

1913 Nizamnamesi ile ismindeki "Cemiyet" sözcüğünü atarak kendini "Fırkay-ı Siyasiey" ilân eden İttihat ve Terakki Cemiyeti bu tarihten sonra muhalefetsiz bir meclis ile ülkeyi idare etmiş ve ideolojisinde hayli değişiklikler olmuştur. Osmanlıcı niteliği yerini Türkçü ve milliyetçi niteliğe bırakmıştır. 1916 kongresinde siyasi proğramda yapılan değişiklerle; dini ve şer'i mahkemeler birbirinden ayrılmış, hukuk sisteminde laiklik ilkesi kabul edilmiştir. Sosyal yardım, sağlık işlerine önem verilmiş, milli iktisadı geliştirecek önlemler alınması ve kurumlar oluşturulması kararlaştırılmıştır.31

Cemiyet-Fırka yapılarını içiçe yaşatmanın bunalımlı ortamında İttihad ve Terakki Cemiyeti 10 yıla yakın süren iktidarını I. Dünya savaşı mağlubiyetiyle noktalamıştır. Mondros mütarekesiyle başlayan dönemin daha başlarında İttihat ve Terakki Cemiyeti son kongresini yapmış (14 Kasım 1918), bu kongrede kendini feshettiğini ve Teceddüt Fırkasına dönüştüğünü açıklamıştır. İttihat ve Terakki Cemiyeti yasal yönden tarihe karışmış fakat ittihatçılar kendilerine yeni yol aramaya devam etmişlerdir.32

Bediüzaman ve İttihat ve Terakki Cemiyeti: Said Nursi 1907'de Selanik'e gitmiş, Meşrutiyet ve hürriyet hatırına, hamiyetleri vatanperverlikleve ittihad-ı İslam'a taraf olmaları münasebetiyle ittihadcılarla görüşmüş ve onlarla yakın ilişki kurmuştur. Hürriyetin ilânında taraf olmaları münasebetiyle İttihadcılarla görüşmüş ve onlarla yakın ilişki kurmuştur. Hürriyetin ilânından hemen sonra 26 Temmuz 1908'de Selanik Hürriyet Meydanında binlerce kişiye "Hürriyete Hitap" isimli nutkunu okumuştur.33

Fakat daha sonra Bediüzzaman Said Nursi ile İttihadcıların yolları ayrılmıştır. Neden ayrıldığını soranlara ise şöyle cevap vermiştir: "Ben ayrılmadım, onların bazları benden ayrıldılar. Niyazi Bey ve Enver Bey gibilerle yine beraberim. Fakat bazıları bataklık yoluna saptılar. Ben hamiyetli ve dindar olanlarla daima beraberim. Selanik Hürriyet Meydanında ilân ettiğim mesleğimi şimdi de devam ettiriyorum.34

Bediüzzaman birlikte olduğu dönemlerde İttihadcıların her icraatını tasvip etmediği-hatta yanlışlarını tenkid ettiği-gibi, ittihadcılardan ayrıldıktan sonra da bütünüyle onları reddetmemiştir.

İslâmiyeti Hristiyanlığa kıyas ederek bazı meselelerin İslâm da reform yapılarak halledilebileceğini iddia eden İttihadcı, Tanin Gazetesinin başyazarı Hüseyin Cahit Bey'e hatasını izah eden uzun bir cevap yazmış ve şöyle demiştir; ". . . sizlerin en büyük hatanız bizimle hiçbir maddi-manevi münasebeti olmayan menbaları, bizim için kabil-i tatbik (uygulanabilir) kabul etmeniz, yaşadığımız zamana da bu esaslara göre boyanmış renkli camlarla akmış olmanızdır.35

II. Meşrutiyetten sonra Doğuda kürt aşiretleriyle arasında geçen konuşmaları esasında İttihad ve Terakki Cemiyeti hakkında fikri sorulunca; kıymetlerini taktir ettiğini ancak, siyasetlerindeki şiddete karşı olduğunu belirtmiştir. Adaletsizliğe ve zulme sebep olan bu şiddetten pişmanlık duyarak, şevkatli olup, adaletli olmalarını istemiş, İttihad ve Terakki Cemiyetinin daha çok, iktisat ve eğitim amaçlı doğudaki şubelerini tebrik ettiğini söylemiştir.36 1919 yılında kaleme aldığı bir eserinde ise, düşmanların İttihadcılara hücum sebeplerinin onların azim ve sebatları olduğunu kendisinde düşmanlarla birlikte İttihadcılara hücum edemeyeceğini belirtmiş ve İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin ülkeye faydalı olacak icraatlarını desteklediğini ifade etmiştir.37

1939-1942 yılları arasında Kastamonu'da kaleme aldığı bir mektubunda ise Bediüzzaman Said Nursi. İttihad ve Terakki Cemiyeti'ne taraftarlığının ve muhalefetinin sınırlarını şu şekilde çizmiştir: İttihad ve Terakki Komitesine şiddetli muhalefet etmekle birlikte hükümet ve orduyu ve Cemiyeti yağı alınmış ayrana çevirdi ve daha tarafgirliğe sebep kalmadı.38 Bediüzzaman harpten sonra iman hizmetine dönmüştür.

2- Fedakâran-ı Millet Cemiyeti: 1908 Ağustos'unda İstanbul'da kurulan cemiyetin başkanı, Avnullah elKâzımî, genel sekreteri Esad Bey, diğer önemli şahsiyetleri ise Ali Vefa, Dr. Ali Saip, Abdulkadir Kadri, Hacı Cemal, Ertuğrul Şakir Bey, Sandık amiri Asitaneli Behçet, Yahya Galip, Ahmet Hamdi, Milkan Gürciyan, Arşak Dardağanyan'dır.

Cemiyetin, Meşrutiyetten önce çeşitli yerlere sürülen ve meşrutiyetle beraber İstanbul'a dönen "siyasi mağdurların" örgütü olduğu kesindir.

FMC gayesini hürriyet, eşitlik, adalet gibi değerlerin muhafazası, milletin saadetini sağlamak için maddi ve manevi fedakarlık, Osmanlı memleketinde ilim, sanat sanayi ve ticaretin gelişmesine çalışmak, hükümet işlerine müdehale etmeden, yanlışlarını tenkid, doğrularını taktir etmek olarak açıklamıştır.

Cemiyet İttihad ve Terakki Cemiyeti'ne karşı, kendisinden önce kurulmuş olan diğer partiler gibi genel muhalefet tezlerini işlemiştir. Tek parti yönetiminin sakıncalarına dikkat çekerek, İttihadcıları sert bir dille eleştirmiştir. Memurların bütün kanunsuz işlerini bildiğini ve bunları kamuoyuna açıklayacağını şantaj malzemesi olarak kullanmış ve memurlardan para toplanmıştır. İttihad ve Terakki Cemiyeti ise Cemiyetin bir fesad şebekesi olduğunu iddia etmiştir. Aralarındaki tek ortak bağ ise Kâmil Paşa aleyhtarlığıdır.

Hiçbir zaman meclise giremeyen Cemiyet, çeşitli baskılar altında 31 Mart Hadisesine kadar devam edip kapanmıştır.39

3- Mutedil Hürriyetperver Fırkası: Kasım 1909'da İstanbul'da kurulmuştur. Fırka II. Meşrutiyet Parlamentosu içinde kurulan ilk siyasi partidir. Kurucuların bazıları şunlardır; Berat Mebusu İsmail Kemal, Halep Mebusu Nâfi Paşa, Kerbela Mebusu Mehdi Bey, Priştine Mebusu Hasan Bey, Zor Mebusu Hızır ve Şefik el Müeyyet Beyler.

Bu fırkada kendinden önceki ve sonraki fırkaların yapısal önceliklerine sahiptir. Üyeleri genellikle bürokrattır. Muhalefet olgusuna önem vermiş, bu konuda batılı kamu uhkukçularından faydalanmıştır.

"Osmanlı Milleti" kavramına inanmış, bu milleti meydana getiren unsurları eşitliği ilkesini savunmuştur. Bunu da meşrutiyet rejimi içerisinde parlementonun işlemesine bağlanmıştır. Parçalayıcı bulduğu "Adem-i Merkeziyet" fikrine karşı çıkmıştır. Aşiretlerin yerleşik olmaları ve uygarlık seviyelerinin yükseltilmesini istemiştir.

İttihad ve Terakki Cemiyeti'ni en fazla yıpratan parti olmuş, İbrahim Hakkı ve Said Halim Paşa hükümetleri zamanında muhalefet saflarında çalışmış, parlamento içinde İttihad ve Terakki Cemiyeti ile hiçbir zaman barışık olmamıştır.

Muvtedil Hürriyetperver Fırka 1911 yılı Kasımında kendisinin de kurucuları arasında olduğu hürriyet ve İtilaf Fırkasına katılmıştır.40

4-Osmanlı Islahat-ı Esasiye Fırkası: 1909 yılı sonunda Paris'te kurulmuştur. Önemli şahsiyetleri şunlardır: Şerif Paşa (kurucu ve başkan), Ali Kemal, Mevlânazâde Rıfat, Pertev Tevfik, Dr. Refik Nevzat, Albert Fuat, Kemal Avni Beyler. Fırka eski Stokholm Sefiri Şerif Paşa'nın (Beam Şerif) kişiliğine bağlı bir hareket olmuştur. Eski İttihad ve Terakki Cemiyeti üyesi olan bu şahıs, Londra Büyükelçiliğinin kendisine verilmemesi üzerine İttihatçılara cephe almıştır.

İttihad ve Terakki Cemiyeti'ne karşı sert muhalefet yürüten Fırkanın başkanı Şerif Paşa Türkler dışındaki etnik unsurların (özellikle Kürtlerin) koruyucusu olduğunu iddia etmiş ve Fransız kamuoyunda büyük ilgi görmüştür. Diğer bütün fırkalar gibi her alanda hürriyet istemiş bununla beraber Osmanlı Devleti'nin resmi dilinin Türkçe; dininin İslâm olduğunu programına koyma ihtiyacını hissetmiştir. Yurt dışında kurulduğu için hiçbir seçime katılamamıştır.

İttihad ve Terakki Cemiyeti ile ilişkileri çok sert olmuştur. Şerif Paşa İttihadcıların kendisini öldüreceğini iddia etmiştir. İttihadcılar aleyhine kongreler kurmak ve kışkırtıcılık yapmakla suçlanmış, I. Dünya savaşından Arap ve Kürtlerin kışkırtılmasında İngilizlere yardım ettiği ileri sürülmüştür.

1913 Ağustos'unda Paris'e kaçan Şerif Paşa, Hürriyet ve İtilaf Fırkası mensuplarıyla birleşmiş ve Şerif Paşa Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na başkan olmuştur.41

5- Osmanlı Dembkrat Fırkası: 6 Şubat 1909'da İstanbul'da kurulmuştur. Kurucuları: İbrahim Naci, Giritli Ali, Fuad Şükrü, Dr. Rıza Abut; Pertev Tevfik, Yenişehirli Salih, Mustafa, Sernakinist Rıza Beyler, Dr. Abdullah Cevdet ve Dr. İbrahim Temo.

Jön Türk hareketinde önemli rol oynayan İbrahim Temo, Abdullah Cevdet'in de yardımıyla, 1906-1907 yıllarında çoğunluğu hukuk öğrencisi gençler tarafından kurulan Selamet-i Umumiye Kulübünü siyasi partiye dönüştürmeyi başarmıştır. 31 Mart hadisesinde henüz resmi olarak kurulmamıştır. Fakat teşekkül halindedir ve bir hadise aleyhine düzenlenen eylemlere katılmıştır.

Fırkanın gayesi; sanayici, rençber, esnaf, emek bütün milletin fertleri arasında eşitliği ve hürriyeti müdafaa ve muhafaza etmek; meşrutiyetin bekası ve adaletin uygulanabilmesi için cehalet ve sefaletin ortadan kaldırilması, vatanın içinde bulunduğu duruma sebep olan ayrılıkları ortadan kaldırıp ittihadı sağlamak olarak açıklanmıştır. Fırka ideolojik platformda da çoğulculuk istemektedir.

İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin ilk zamanlar Osmanlı Demokrat Fırkası'nı olumlu karşıladığı söyleyebilir. Hatta Hüseyin Cahit Bey'in Fırkaya takdirlerini iletmesini bu çerçevede değerlendirebiliriz. Ne var ki daha sonraları muhalefetten hoşlanmayan İttihad ve Terakki Cemiyeti baskılarına artırmış, Osmanlı Demokrat Fırkası'nı ihtilâl çabası içinde olmakla suçlamıştır.

Osmanlı Demokrat Fırkası hiç bir zaman meclise girememiş, muhalefet seline kapılarak 5 Aralık 1911'de Hürriyet ve İtilaf Fırkasına iltihak etmiştir.42

6- Osmanlı Sosyalist Fırkası: Eylül 1910'da İstanbul'da, Hüseyin Hilmi (Sosyalist Hilmi), Namık Hasan, Pertev Tevfik, İbnü'l Tahir, İsmail Faik Baha Tevfik, Hamit Suphi Beyler tarafından kurulmuştur.

II. Meşrutiyetin ilanıyla meydana gelen hürriyet ortamında sosyalist fikirle de gündeme gelmiştir. 1908 yılı sonundaki grev hareketleri ve bu hareketlerin yasaklanması girişimleri "sosyalizm"in parlamentoda tartışılmasına sebep olmuştur. Tarihimizde bu ismi taşıyan ilk fırka olan Osmanlı Sosyalist Fırkası hiçbir ara ve genel seçime katılamamıştır.

Yapı olarak gerçek bir sosyalist parti değildir. İttihad ve Terakki Cemiyeti karşısında klasik eleştiriler yapmaktan öteye bir ideolojik tartışmaya da girmemiştir. Kurucu ve yöneticileri arasında işçiye rastlanmamaktadır. Ancak Dr. Refik Nevzat'ın Eylül 1911'de kurduğu Paris Şubesi Marxizm ilkelerine bağlı bir bilimsel sosyalizme inanmaktadır.

İktidar partisinin sosyalizm fikrine herhangi bir olumsuz tavrı olmamıştır. Bu durum İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin kendi sol kanadını ürkütmemek amacına yönelik olarak değerlendirilmiştir. Ancak zamanla Osmanlı Sosyalist Fırkası, İttihad ve Terakki Cemiyeti'ne karşı diğer bütün partiler gibi sert muhalefet yapmış, onun hürriyet düşmanı istibdadını eleştirmiştir. Bunun üzerine İttihad ve Terakki Cemiyeti tavrını sertleştirmiş sosyalist kulüpleri, yayın organlarını ve sendikaları kapatmıştır.

Fırkanın sempatizanları zamanla HİF'e kaymış, Paris Şubesi ise 1913'de Paris'te HİF'e katılmıştır.43

7- Ahali Fırkası: 21 Şubat 1910'da İstanbul'da kurulmuştur. Kurucuları şunlardır; Gümülcine mebusu İsmail Bey, Karesi Mebusu Vasfi, Konya Mebusu Seyfebiddin, Tokat mebusu Mustafa Sabri, Karahisar mebusu Ömer Feyzi, Erzurum Mebusu Şevket Efendiler, Trablusgarp mebusu Ferhad ve Beyazıd mebusu Süleyman Sudi Beyler.

Fırka meşrutiyet parlementosu içinde kurulan ikinci muhalefet partisidir.

Muhafazakâr, sosyal yönü zayıf olan bu parti millet hakimiyeti, tam eşitlik, basın özgürlüğü, din, vicdan ve ibadet özgürlüğünü savunmuştur. Vergilerde indirim yapılması ve memurların işlerini layıkıyla yapmalarını istemiştir. Ahali Fırkası da Osmanlı Islahat-ı Esasiye fırkası gibi devletin resmi dilinin Türkçe, dininin İslam olduğunu belirtme ihtiyacı hissetmiştir.

Mecliste yapılan "Arnavutluk" tartışmalarında, Arnavutluktaki harekatın komutanı Cevat Paşa'yı zulüm yapmakla suçlayarak, Arnavut Mebusların desteğini almıştır. Siyonizm sorunu ve Yahudi aleyhtarlığını sert biçimde ortaya koymuş, dış borçlanmaların siyonist baskılar altında yapıldığını belirtmiştir.

İbrahim Paşa ve Sait Halim Paşa hükümetlerine karşı sert muhalefet yapmış olsa da, meclis dışı olaylara karışmamış ve mecliste ilk kez iktidar muhalefet ilişkisini sağlamıştır.

Ahali fırkası 1911 yılı aralık ayında diğer muhalefet partilerini yolunu takiben Hürriyet ve İtilaf Fırkasına kahlmıştır.44

8- Ahrar Fırkası: 14 Eylül 1908'de İstanbul'da Nureddin Ferruh, Ahmet Fazılı, Kıbrıslı Tevfik, Celaleddin Arif, Melih Said, Namık ve Şevket Beyler tarafından kurulmuştur. Fırka 1908 seçimleri öncesi gerçeğe en yakın partileşme teşebbüsü olmuştur. Bir kadro hareketi olarak değerlendirilen ahrar Fırkasının nizamnamesi gereği, demokratik bir iç yapıya sahip olduğu söylenebilir.

1908 seçimlerine yalnızca İstanbul'da katılmış ancak kazanamamıştır. Fakat daha sonra İsmail Kemal, Kirkar Zöhrap ve Dr. Rıza Nur gibi mebuslar Fırkaya katılmışlardır.45

Ahrar Fırkasının programında ve seçim beyannamelerinde hürriyetçilik, ferdiyetçilik, şahsi teşebbüs, eşitlik, hamiyet ve kalkınma unsurları yer almaktadır. Ayrıca bu fırkanın içinde muhafazakârlar ve adem-i merkeziyetçiler de bulunmaktadır.46

Partinin iç tüzüğünün idari heyetine bir reis öngörmesine rağmen Partinin reisi hiç bir zaman açıklanmamıştır. Prens Sebahaddin kendisine yapılan başkanlık teklifini kabul etmemiştir. Kamuoyundan en yaygın kanaat ise Kâmil Paşanın Ahrar fırkasının başkanı olduğu yönündedir. Bunun sebebi Sadrazam Kâmil Paşa ile İttihadçıların arasında devamlı cereyan eden çatışma olsa gerektir. İttihad ve Terakki Cemiyeti bu dikbaşlı vezirin kendi denetleme iktidarını iyiden iyiye tehdit ettiğine inanmış ve onunla sıkı bir mücadeleye koyulmuştur.47 Ayrıca Kâmil Paşa'nın seçimlerde Ahrar Fırkası tarafından aday gösterilmesi ve seçimlerde Ahrar Fırkasını destekleyen Volkan Gazetesinin ideal devlet adamı olarak Kamil Paşâ yı lânse etmesi. Paşa'nın Ahrar Fırkasının Reisi olduğu kanaatini kuvvetlendirmiştir.

31 Mart Hadisesinden sonra Fırka üyelerinden bir kısmı tutuklanıp yargılanmış bir kısmı ise ülkeyi terketmişlerdir. 30 Ocak 1910'da yurda dönen kâtib-i umumu Ferruh Bey Fırkanın sonunu ilân eden bir bildiri yayınlamıştır.48

Bediüzzaman Ahrar Fırkası ve Prens Sebahaddin İlişkisi: Hürriyetin ilânında ittihatçılarla birlikte olan Bediüzzaman İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti'nin siyasi tavrını belirleyen önemli bir şahsiyet olarak Cemiyetin yayın organı olan Volkan'da "Hürriyet'i", "Şeriatı", "Meşvereti" anlatan yazılar yazmış, kendi deyimiyle "İttihadcıların şiddetli olan siyasetlerine karşı Ahrarlan desteklemiştir. Ahrarların hürriyet-i seviyyeye vesile olacaklarını düşünen Bediüzzaman Ahrarların iki defa başa geldiklerini; fakat İttihad ve Terakki komitecileri tarafından hükümetten uzaklaştırıldıklarından bahseder.49 Burada Sadrazam Kâmil Paşa'nın Ahrar Fırkası ile olan ilişkisinin de doğrudan açığa çıktığını görüyoruz. Zira yukarıda ifade ettiğimiz gibi 5 Ağustos 1908-14 Şubat 1909 ve 29 Ekim 1912-23 Ocak 1913 yılları arasında hükümet kuran ve Sadrazamlık yapan Kâmil Paşa'nın Ahrar Fırkası'nın gizli başkanı olduğuna dair kamuoyunda bin kanaat vardır.50 Bediüzzaman yukarıda sözünü ettiğimiz "Siyasette Muktesit meslek" düsturu gereği Ahrar Fırkasının görüşlerinden olan adem-i merkeziyet" fikrini tenkid etmiştir. Bu fikrin sahibi olan Prens Sebahaddin'e hitaben gazetelerde açık mektup neşrederek "Adem-i Merkeziyetin" memleketi parçalayacağını ve yeni devletin doğmasına vesile olacağını ifade etmiş ve Bu fikrin tehlikeli olduğunu derhal terkedilmesi gerektiğini belirtmiş, "Gelin Osmanlıyı yaşatalım" teklifinde bulunmuştur.51 Ki zaten ahrar Fırkasının nizamnâmesinde de Osmanlı'yı muhafaza hususu yer almaktadır.

9- İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti: Cemiyet İstanbul'da resmi olarak Ayasofya'da okutulan Mevlid-i Şeriften sonra 5 Nisan 1909'da kurulmuştur.52

Kurucuları arasında; Derviş Vahdeti, Süheyl Paşa, Şeyh Mehmed Sadık, Ferik Rıza Paşa, Şeyh Seyyid Müslim Penah Efendi, Kadiri Şeyhi Muhammed Efgani Efendi, Tevfik Efendi ve Bediüzzaman Said-i Kürdi İbni Mirza gibi isimler vardır.

Yine aynı nizamnameye göre cemiyetin maksadı; Bütün İslâm milletlerinin ahlâkî ve içtimaî hayatını düzene koyan Kur'an-ı Kerim'in getirdiği şeriatın kıyamete kadar devamına çalışmak, müslümanların siyasi ve içtimai faaliyetlerini artırarak birleştirmek, meşvereti muhafaza etmek ve bütün müslümanları saldırılara karşı korumaktır. Meşrutiyet dairesinde hareket eden bütün partilerin destekçisi, kamu düzenini tehdit edenlerin ise karşısında olacaktır.53

Görüldüğü gibi siyasi amaçlı bir cemiyetten çok, ibadet ve Sünnet-i seniyyeye ittiba, müslümanlar arasında birlik duygularını, geliştirmek maksadıyla kurulmuştur İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti.

Ne var ki Bediüzzamanın ifadesiyle "Dinde hassas, muhakeme-i akliyede noksan54 Derviş Vahdeti'nin aşırı hareketleri yüzünden büyük zarar görmüş, 31 Mart Hadisesine karışmıştır. Bediüzzaman Volkan'da Derviş Vahdeti'yi "Edipler edepli olmalı, hem de edeb-i İslhamiye ile müteeddib olmalı... İttihad-ı Muhammedi bütün müslümanlara şamildir. Hariç kimse yoktur."55 şeklinde ikaz etmişse de onu dinlememiş ve hem cemiyetin hem de kendisinin sonunu hazırlamıştır.

31 Mart Hadisesinden sonra Derviş Vahdeti ve bir çok kişi Divan-ı Harb-i Örfi'de yargılanmış idam edilmiş, bazıları ise ağır cezalara çarptırılmışlardır. İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti bu hadiseden sonra kapanmıştır.56 Bediüzzaman ise beraat etmiş ve kendi ifadesiyle "bu mekteb-i musibetten" "şehadetnâmesini" almıştır.57

Bediüzzaman ve İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti: Said Nursi İthad-ı Muhammedî Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer almış ve Ayasofya'daki mevlidde bir de konuşma yaparak hürriyete sahip çıkılmasını istemiştir.

Cemiyete giriş maksadını şöyle özetleyebiliriz; İttihad-ı Muhammedi ismini belirli bir zümreye has olmaktan kurtarıp bütün müslümanlara mal etmek ve 31 Mart hadisesine sebep olan Osmanlı siyasi hayatındaki nefret ve çekişmelere son verip memleket maslahatına uygun olan İttihadı sağlamak.58

Bediüzaman'a göre İttihad-ı Muhammedi'nin reisi Hz. Peygamber[sav] merkezi Mekke, kulüpleri cami, medrese ve tekkeler, yayın organları bütün dini kitap, gazete ve dergiler, üye kayıt defteri Levh-i Mahfuz, üyeleri gelmiş ve gelecek bütün müslümanlar yemini imandır. Mesleği, herkesin kendi nefsiyle mücadele etmek, yani İslamı yaşayıp başkalarına da anlatmaktır. Yönetmeliği Sünnet-i Nebeviye ve tüzüğü Cenab-ı Allah'ın emir ve yasaklarıdır. Silahları ise, kesin delillerdir. Zira medenilere galip gelmek ikna metoduyla mümkündür. Zor kullanarak bu sağlanamaz. İnsanlara muhâbbetle yaklaşılmalıdır. Husumet duygusunu vahşet ve taassubun üzerine göndermek lâzımdır. Hedef ve maksadları ise İlâ-yı Kelimetullah'dır. Çünkü şeriatın yüzde doksan dokuzu ahlâk, ibadet, ahiret, ve temizliğe aittir. Yüzde biri ancak siyasete bakar, o ise idarecilerin işidir.59

Bediüzzaman, 31 Mart hadisesinde yatıştırıcı olmaya çalışmış ancak hadiseye karışanların çoğunun "âvam" "gafil" ve "safdil" olduklarını görüp nasihatin tesirsiz olacağını anladıktan sonra Bakırköy'e gitmiştir.60

İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti ve Ahrar Fırkası: İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti bir siyasi Parti olmayıp, tüzüğünde de belirtildiği gibi başlıca maksadı bütün Müslümanların içtimai ve ahlâki yönlerini sünnet-i seniyyeye göre geliştirmek, meşvereti muhafaza ederek, İslâmiyeti ve Müslümanları hücumlara karşı korumaktır. Bu nedenle İttihad ve Terakki Cemiyeti'ne karşı hükümeti ve Kâmil Paşa'yı desteklemiştir. Cemiyetin yayın organı olan Volkan Gazetesi açıkça ahrar Fırkasını ve Kâmil Paşa'yı destekleyen yazılar neşredip, İttihadcıların siyasetlerini tenkid etmiştir. ayrıca Prens Sebahaddin'in görüşlerine de yer vermiş ve onu destekleyen yazılar da yayınlamıştır. 1908 seçimlerinde ise Ahrar Fırkasını desteklemiştir. Gazetenin bu tutumundan dolayı, 31 Mart Hadisesinde aktif rolü olduğu tesbit edilen Volkan'ın başyazarı Derviş Vahdeti ile İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti özdeşleştirilmiş ve İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti'nin Ahrar Fırkasının dini kolu olduğu iddiası ortaya atılmıştır.61 Bu olayları yaşayan bediüzzaman Said Nursi İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti-Ahrar Fırkası ilişkilerini bir ittifak ile açıklar. İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti'den ahrar Fırkasının müttefiki olarak sözeder.62 31 Mart olayları yüzünden AF ve İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti birbirine bağlı olarak muamele görmüş ve zamanın siyasi otoritesi tarafından bu karşılığın faturası fırkaya ve İMC'ye birlikte çıkarılmıştır. Yani İMC tarihe karışırken, bütün bu olayların suçu üzerine yıkılan Ahrar Fırkası da kendini feshetmek zorunda kalmıştır.

10. Hürriyet ve İtilaf Fırkası: 21 Kasım 1911'de İstanbul'da kurulmuştur. Kurucuları; İsmail Hakkı Paşa (Amasya), Dr. Dagavaryan (Sivas) Mustafa Sabri (Tokat) Abdülhamit Zahrevi Efendi (Hama), Volşetrinli Hasan Bey (Priştine), Dr. Rıza Nur (SİNOP), Damat Ferit ve Müşir Fuat Paşalar (Ayan Meclisi üyeleri), Ferik mütekaidi Süleyman Paşa, miralay Mütekaidi Sadık Bey ve Gazeteci Tahir Hayreddin Beyler'dir.

Fırka İttihad ve Terakki Cemiyeti karşısındaki bütün muhalef ırmaklarının aktığı bir göldür. Meclis içindeki muhalefet olan partileri Mutedil Hürriyetperver ve Ahali Fırkaları çekirdeğini oluşturmuşlar, Rum, Bulgar, Arnavut, Arap, Ermeni mebuslarının büyük bir bölümü ve bağımsız mebuslarda Fırkaya katılmışlardır.

İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin Türkçülük fikrine karşı Osmancı'lık fikrini savunmuştur. Bunda kendi milliyetlerini savunan azınlıkların etkisi vardır. Adem-i merkeziyetçi ve Teşebbüs-ü şahsicidir. İttihad ve Terakki Cemiyeti gibi meşrutiyeti savunmuşlar ancak İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin bunu soysuzlaştırdığını iddia etmişlerdir. İttihad ve Terakki Cemiyeti gibi HİF'de sosyalist fikirlere karşı olmuştur ve dış sermayeye kolaylık sağlanması gerektiğini düşünmektedir. Aralarındaki fark borcun Deutsche Bank'dan mı, yoksa Osmanlı Bankası aracılığı ile İngilizFransız kapitalistlerinden mi sağlanacağı hususundadır.

İttihad ve Terakki Cemiyeti ile HİF birbirlerine karşı acımasız davranmışlar, karşılıklı sindirme ve darbe hareketlerini girişmişlerdir. Aralarındaki ilişki bir parti mücadelesinden çok, parti savaşı diyebileceğimiz bir niteliğe bürünmüştür. iktidar olabilmek için gayr-i meşru yollara başvurmuşlardır.

Mahmut Şevket Paşa'nın öldürülmesinden sonra (11 Haziran 1913) HİF'inin bazı elemanları Sinop'a sürülmüş, ağır cezalara çarptırılmış, bazıları idam edilmiş, bazıları ise yurt dışına sürülmüşlerdir. Böylece çok partili siyasi hayat son bulmuş ve İttihad ve Terakki Cemiyeti istibdadı başlamıştır.

Daha sonraları yurt dışında bulunan grup İtilaf devletlerininde yardımını almak "İkinci Jön Türk Muhalefet Hareketini" başlatacak ve mütareke döneminde, güçlenmek için yeniden ortaya çıkacaktır.63

III. İspanyol Hastalığı: Tıp dünyasında "influenza" veya "1918-1919 grip pandemisi" diye adlandırılan hastalık bugüne kadar tarihte kaydedilmiş en büyük salgındır.

Salgının başlangıç yeri olarak bazı araştırmacılar Çin'i gösterse de genel kanaate göre Amerika'dır.

Amerikan askerleri aracılığıyla Nisan 1918'de Fransa askerlerine de bulaşan hastalık, Mayıs'ın sonunda İngiltere, İtalya, İspanya ve Portekiz'e geçmiştir. Savaşan ülkelerde sansür olması nedeniyle dünyaya duyurulamayan hastalık, İspanya'ya yayılmadan sonra dünyaya duyurulduğu için, hastalığa "İspanyol nezlesi" veya "İspanyol Hastalığı" adı verilmiştir.

Salgın bütün dünyayı etkisi altına almış ve yaklaşık 22 milyon kişi hayatını kaybetmiştir. Hastalığa İstanbul'da, 1918 Temmuz'unda rastlanmış, Doğu'daki askeri birlikler arasında hızla yayılmış ve 1918 senesinde 13. 000 kişi hayatını kaybetmiştir.

Hastalık başağrısı, düşkünlük, yüksek ateş ve buna bağlı olarak sayıklama, solunum yolları rahatsızlığı ile kendini belli eder ve insanlar arasında hızla yayılır, bulaşıcıdır. Özellikle insanları toplu halde bulundukları okul ve kışla gibi yerlerde daha hızlı yayılır.

Açlık, bakımsızlık ve başka hastalıklarla vücudun yıpranması hastalığa karşı direnci kırar. Sinir sistemini tahrip eder. Depresyona yol açar. Sağlıklı düşünmeyi engeller ve hasta saçmalamaya başlar. Halsizlik görülür, burun kanayabilir, ses kısıktır, baş dönmesi vardır. Hastalık akciğerlere kadar iner, hasta birdenbire ağırlaşır, ateş yükselir ve hasta 1-2 günde ölür.64

IV. İstanbul siyaseti: II. Meşrutiyet döneminde siyaset sahnesine çıkan pekçok partiden birkaçını örnek olarak, o dönem siyasal hayatını ortaya koymaya çalıştık. Partilerin birbirlerinden pek de farklı programlara sahip olmadıklarını, partiler arasındaki ilişkinin diyalogdan çok kin ve adavete dayandığını ve siyasetteki parçalanmışlığı gördük. Yine partilerin sırf muhalefet düşüncesiyle ortaya çıktıklarını siyasetçilerin birbirlerini hainlikle suçladıklarını ve sonuçta tüm muhalefetin acı tecrübeler neticesinde birleştiklerini gördük. Dinin bazı hadiselerde istismar edildiğini, hürriyet, eşitlik, adalet, milliyetçilik, adem-i merkeziyet, teşebbüs-ü şahsi, liberalizm, sosyalizm ve hatta hilafet meselesinin tartışıldığını müşahede ettik.

İşte böyle bir ortamda, bütün bu hadiseleri görüp, sağlam bir değerlendirme neticesinde, cereyan eden her hadiseye ifrat ve tefride kaçmadan "siyasette muktesit meslek"65 düsturuyla yaklaşabilen bir şahsiyet çıkıyor karşımıza: Bediüzzaman Said Nursi.

Said Nursi 1908-1918 arası dönem siyasetini (İstanbul Siyaseti) İspanyol hastalığına benzetmektedir: Baş ağrısı vardır; Sürekli kabine değişiklikleri yaşanmakta ve istikrar sağlanamamaktadır. Halsizlik, düşkünlük vardır; Devlet son derece zayıflamış ve dağılmak üzeredir. Solunum yollarında rahatsızlık vardır ve sesi kısıktır; kendisine yetecek kaynakları sağlayamaktadır, boğazları sıkılmıştır ve sesini yükseltip, düşmanlara "defolmalarını" haykıramamaktadır. Bunun yanında insanlar, daha öncede belirttiğimiz gibi "humma-i siyasete" tutulmuşlardır. Yüksek ateş ve buna bağlı olarak sayıklama vardır; Siyasetçiler birbirlerine karşı sonderece sert davranmaktadırlar ve partiler arası ilişki oldukça elektriklidir. Sağlıklı düşünüp doğru karar vermek adeta imkansızdır. Bütün insanlar -hatta hamallarsiyaset hakkında hüküm vermektedir ve kahvehaneler "diplomatlar meclisine" dönmüştür. Yorgun, halsiz, aç ve zayıf düşmüş olan toplumun hastalığa karşı direnci azalmıştır. Bu nedenle "siyaset hastalığı" özellikle de insanların toplu olarak bulundukları okul ve kışlada hızla yayılmaktadır. Öldürücüdür; 1918 Osmanlı Devleti'nin ölüm tarihidir.

Bediüzzaman Said Nursi "İstanbul Siyaseti" olarak adlandırdığı 1908-1918 arası siyasi yapıyla ilgili çeşitli tesbitlerde bulunmuş, "İstanbul Siyasetine çeşitli açılardan eleştiri yöneltmiş ve takip edilmesi gereken metodlar hakkında örnekler sunmuştur. Said Nursinin ilk tesbiti o dönem siyasi hareketlerinin kendi iç dinamiklerimizin ürünü olmadığı, Avrupa kaynaklı olduğu, Avrupa'nın bizi hipnotize ederek fikirlerini telkin ettiğini, bizim ise bunu kendi ürünümüz zannederek uyguladığımızı belirtir.

Ancak Bediüzzaman bu fikir cereyanlarını menfi ve müsbet olmak üzere ikiye ayırır. Menfi cereyana kapılanların bütün faaliyetleri dış güçlerin işine yaramaktadır. Ülkemize hiçbir menfaati yoktur. Çünkü menfi cereyana kapılanların beyinleri, kapıldıkları cereyanın zararlarını göremeyecek kadar uyuşmuştur. Bu nedenle menfi cereyana kapılanlar "haricin akılsız bir aleti" olurlar. İyi niyetli olmaları onları kurtarmaz.66 Menfi milliyet cereyanını buna örnek olarak verebiliriz. Zira, Bediüzzamanın ifadesiyle "dessas Avrupa zalimleri bunun (milliyetçiliği) İslâmlar içinde menfi bir surette uyandırıyorlar. Tâ ki, parçalayıp onları yutsunlar". "Menfi milliyet fikriyle başta Rum ve Ermeni olmak üzere parçalanmaya sebep olacak pek çok kulüpler ve muhalif mülteciler cemiyetleri teşekkül etmiş ve onlârdan şimdiye kadar ecnebilerin boğazlarına giden ve perişan olanların halleri menfi mülkiyetin zararlarını göstermiştir.67

Bediüzzaman, yine Avrupa kaynaklı olmakla birlikte iç dinamiklerin buna yön vermesiyle bütün faaliyetleri ve neticeleri ülkemiz lehine işletilen cereyanları ise müsbet olarak değerlendirmektedir. Cereyan "hariç kendine şuursuz bir alet yapar. Müsbet cereyana hürriyetçilik fikrini örnek verebiliriz. Nitekim Avrupalılar Osmanlı toplumunu oluşturan unsurları, hürriyetçilik fikriyle bilinçlendirerek parçalamak için hürriyetçiliğin propagandasını yapmışlardır. Ancak bu hürriyetçilik fikri istiklâl mücadelesinin özünü teşkil etmiş ve Avrupalılar kendi silahlarıyla vurulmuşlardır.

İttihad-ı Muhammedi Cemiyetinin varlığı, dine lakayd bir zümrenin siyaset yapması, ve 31 Mart hadisesi dini hassas bir konuma oturtmuştur. Ömrünü iman hakikatlarına adamış olan Said Nursi bu konuda çok duyarlı olmuştur.

Bediüzzaman'a göre din nâmına siyaset meydanına çıkmanın tek gayesi İslâma hizmet olmalıdır. Siyasetini dine hizmet yolunda kullanabilecek, tercih sebebi olarak ilk önce dini devreye sokabilecek olanların bu işe girebileceklerini belirtmektedir. Tercih sebebi olarak siyasetçilik ve tarafgirliği esas alanların din namına siyasete girmelerine hep karşı olmuştur. Siyasetçilik ve tarafgirliğin ölçüsünü ise şu şekilde belirler Bediüzzaman; "Eğer bir siyasetçi günahkâr bir siyasetdaşını, dindar bir muhalifi ne tercih ediyorsa onu harekete geçiren sebep, yani tercih sebebi siyasetçiliktir. Ve yine bütün müslümanların mukaddes malı olan dini kendi malıymış gibi gösteriyor, kendi siyasetdaşlarının daha dindar olduklarını iddia ediyor ve yalnız kendi mesleğinde (partisinde) hakkın bulunabileceğini, diğer bütününün batıl yolda olduklarını iddia ediyorsa onun tercih sebebi de tarafgîrliktir."68

Said Nursi, birilerinin çıkıp dini tekeline almasından şiddetli bir rahatsızlık duymuştur. İttihad-ı Muhammedi Cemiyetine giriş gerekçeside budur. Cemiyetin siyasete bulaşıp mübarek İttihad-ı Muhammedi, ismini lekelemesi ihtimaline karşı mücadele etmiştir. Neşrettiği bir çok makalede ısrarla cemiyetin bütün müminleri kapsadığını, siyasi amaçlı bir cemiyet veya fırka olmadığını, tek gayesinin Tevhid-i ilâhi, yemininin iman, üyelerinin bütün müminler olduğunu kanun ve kurallarının sünnet-i seniye ve Cenab-ı Hakk'ın emir ve yasaklarından oluştuğunu, şubelerinin camiler ve mescidler, yayın organlarının ise bütün dini gazete ve dergiler olduğunu belirtmiştir.69

Bediüzzaman Said Nursi "dinin dahilde menfi tarzda kullanılmasına" karşı olmuştur. Dine hizmetin, insanları dine yöneltmek, müslüman olduklarını ve dini vazifelerini hatırlatmak, dine taraf olup ona sahip çıkmaya teşvik etmekle olabileceğini belirtmiştir. İnsanları dinsizlikle, münafıklıkla ve hainlikle suçlamanın menfi tesir oluşturduğunu ve onları dışlanmışlık duygusuyla iyice dinden uzaklaştırdığını, dine hücuma sevkettiğini söylemiştir. Böyle bir tutumun ise en çok İslam düşmanlarının işine yaradığını belirtmiştir. Bu duruma II. Abdülhamit'in İslamcı siyasetini örnek olarak verir Bediüzzaman. Sultan'ın, dini kendi siyasetine alet ettiği zannıyla Onun şahsında doğrudan İslama hücum edilmiştir. Abdulhamit'in uyguladığı siyaset İslamla özdeşleştirilmiş ve yapılan hatalar İslâma maledilmiştir.70

İnsanlararası ilişkilerde veya "irşad metodunda" muhabbetin esas olduğunu, husumetin "cehalet, zaruret ve nifaka" karşı kullanılması gerektiğini belirtmektedir Said Nursi. İnsanların konuşarak anlaşabilecekleri, bu asrın medeni insanlarınında aynı yolla ikna edilebileceklerini vurgulamaktadır.71

Bediüzzaman siyaset mesleğine müsbet hareketin gerekliliğini savunmakta ve yıkıcı değil yapıcı olmanın önemini belirtmektedir.

Münazarat isimli eserinde "Jön Türklerin mason oldukları ve dine zarar verdikleri" şeklindeki soruya verdiği cevap, O'nun müsbet hareket düsturuna güzel bir örnektir. Bediüzzaman Jön Türklerin az bir kısmının mason olduğunu, çoğunun milletin selameti için çalıştığını söylemektedir. Jön Türklerin imanlarının tahkiki değil taklidi olduğunu, taklidi imanın ise hücumlar karşısında kolay kaybedilebileceğini belirtmekte, bu nedenle Jön Türklere dinsizlik ithamında bulunmanın onları şüpheye ve ümitsizliğe düşüreceğini, "battı balık yan gider" düşüncesiyle dinden çıkıp dinin aleyhine yönelteceğini ifade etmektedir. "Kaldı ki müslüman neslinden gelen bir adamın akıl ve fikri İslamiyetten soyutlanmış bile olsa, fıtratı ve vicdanı İslamiyetten vazgeçemez. O nedenle menfi hareket ederek o insanları dine düşman etmemeliyiz."72

Harici düşmanlara karşı dahilde uhuvveti sağlamanın önemine değinen Bediüzzaman "uhuvveti" siyasi sahaya da yansıtmaktadır. "İttihat Terakkinin şiddetli bir muhalifi iken şimdi neden susuyorsun?" sorusuna verdiği cevap bu anlayışa güzel bir örnek oluşturur. O, verdiği cevapta İttihadcılar, düşmanların şiddetli hücumlarına maruz kaldıkları bir ortamda eleştirmenin doğru olmayacağını söyleyerek, düşmanın hücumunun İttihadcıların devlet ve milletin menfaati için gösterdikleri gayret ve fedakarlığa olduğunu, bu nedenle düşmanların oyununa alet olmamak için sustuğunu belirtmektedir. İttihadcıları zayıflatmak, düşmanlara güç vermek olacağı için "Ben tokadımı Antranik ile beraber Enver'e, Venizelos ile beraber Said Halim'e vurmam. Nazarımda vuranda sefildir" demiştir. Bu tutumuyla Said Nursi toplumdaki uhuvvet, dayanışma ve yardımlaşmanın önemini vurgulamıştır.

Bediüzzaman o dönemdeki partilerin fikri çizgilerinin belli bir noktada birleşmek için değil de, birbirine paralel gittiğini, bu durumda, değil vatanda dünyada bile birleşmenin sağlanamayacağını ifade etmiştir. Bediüzzaman partilerde inat, taassup, enaniyet, gurur, intikam ve ihtiras duygularının hakim olduğunu belirtmektedir.

İnatçılık hir partinin mutaassıp ferdini bazen yanlış ve batıl olana taraftar yapar. İnat, taassup, enaniyet, gurur, intikam ve ihtiras duygularına sahip bir siyasetçi kendi tarafına yardım eden şeytan da olsa melek zanneder, karşı tarafa yardım eden melek de olsa su-i zan ederek şeytandır der. Said Nursi bu tutumun zulmü netice verdiğini, özellikle enaniyetin kötü yansımaları olan hadgamlık, hodfikirlik, hodbinlik, hodendişlik, gurur ve inadın da bu zulme eklenmesiyle büyük bir günahın ortaya çıktığını söylemektedir. Sözünü ettiğimiz duygularla hareket eden bir kişi, karşısındakinin bir sıfatına darılmasından ötürü o kişinin bütün sıfatlarını ve hatta bütün akraba, dost ve meslektaşlarını kötüler. Onları da aynı hatayla itham eder. Oysa Kur'an'ın en temel düsturlarındandır; "Birinin hatasından başkası mesul olamaz. " (Enam sûresi, 164)

Bediüzzaman intikam ve ihtirasın arzuya fikir suretini giydirdiğini belirterek, "İslâm mağlup olacak" diyen birinin sırf bu intikam ve ihtiras ürünü iddiasının doğrulanması için İslamın mağlubiyetini istemesini ve düşmanın darbelerinden lezzet almasını örnek göstermektedir. İttihad ve Terakki Partisine muhalif olanların I. Dünya Savaşını kastederek; "Mağlubiyet malumdu, biz bilirdik" şeklindeki sözlerini şöyle değerlendirmiştir; "Acaba fikir dediğiniz şey arzu olmasın. Bazen zalimane intikam-ı şahsi arzuya fikir suretini giydirir."73

Bediüzzaman Said Nursi'ye göre insanların bilgi, zeka ve tecrübe seviyelerinin bir olmaması partilerde husumet, taassup ve taraftarlığı netice verecektir. Bu durumdan ise siyaseti kullanarak zulüm yapacak kötü niyetli kişiler faydalanacaktır. Bu nedenle o dönemdeki partilerin; mevcut şartlarda devamının zararlı olduğunu söylemektedir: Menfaatin ise aydın ve tarafsız insanlar arasında yapılacak siyasi tenkid veya ilim sahibi kimselerin nasihat ve irşadlarında olduğunu ifade etmektedir.74

Dipnotlar

1. Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma s. 403, Doğu-Batı Yay. , İst, 1978

2. Standford I . - E . Kural Show, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, (Çev. Mehmet Harmancı), s. 338, İst. 1983, c. II

3. Berkes, s. 460

4. Ali Birinci, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, s. 19-20, Dergah Yay. , İst. , 1990

5. Bilge Criss, İşgal Altında İstanbul, s. 61, İletişim Yay. , İst. , 1993

6. Show, s. 333-334

7. Birinci, s. 28

8. Criss, s. 42-44

9. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye 'de Siyasal Partiler, c. I, s. 4, Hürriyet Vakfı Yay. , İst. , 1984

10. Berkes, s. 403

11. Show, s. 372

12. Bernard Lewis, Modern Türkiye'nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), s. 234-240, Türk Tarih Kurumu Yay. , Ankara, 1991

13. Rıfat Uçarol, Siyasi Tarih, s. 409, Filiz Yay. , İst. , 1985

14. Show, s. 240

15. William M. Pickthall, Harpte Türklerle Beraber, (Çev. Kemaleddin Yiğiter), s. 15-17, Kültür Bakanlığı Yay. , Ankara, 1990

16. Halide Edip Adıvar, Türk'ün Ateşle İmtihanı, s. 15-18, Atlas Kitabevi, İst. , 1992

17. Philip H. Stoddurd, Teşkilât-ı Mahsusa (Çev. Tansel Demirel), s. 37, Arba Yay. , İst. , 1993

18. Berkes, s. 353-354

19. a.g.e. , s. 466-467

20. Criss, s. 84-88

21. Adıvar, s. 22

22. Criss, s. 90

23. Necmeddin Şahiner, Bilinmeyen Taraflariyle Bediüzzaman Said Nursi, s. 180-183, Yeni Asya Yay. , İst. , 1979

24. Said Nursi, Şuâlar, s. 385, Yeni Asya Neşriyat, İst. , 1992

25. Tunaya, s. 14

26. a.g.e. , s. 19

27. a.g.e. , s. 36-37

28. Show, s. 321-322

29. a.g.e. , s. 335

30. Tunaya, s. 67

31. a.g.e. , s. 31

32. a.g.e. , s. 37

33. Şahiner, s. 100

34. Volkan Gazetesi Cildi, (Haz. Ertuğrul Düzdağ), s. 511, İz Yay. , İst. , 1992

35. Şahiner, s. 109

36. Said Nursi, Münazarat, s. 136, Yeni Asya Neşriyat, İst. , 1991

37. Said Nursi, Sünuhat, s. 67-68, Yeni Asya Neşriyat, İst. , 1993

38. Said Nursi, Kastamonu Lahikası, s. 47, Sözler Yay. , İst. , 1988

39. Tunaya, s. 131-136

40. a.g.e. , s. 208-213

41. a.g.e. , s. 219-225

42. a.g.e. , s. 171-180

43. a.g.e. , s. 247-255

44. a.g.e. , s. 234-241

45. a.g.e. , s. 142-154

46. Show, s. 334

47. Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihad ve Terakki, s. 111, Remzi Kitabevi, İst. , 1987

48. Tunaya, s. 241

49. Said Nursi, Emirdağ Lahikası, c. II, s. 25, Sinan Matbaası. , İst. , 1959

50. Akşin, s. 128-129

51. Said Nursi, İçtimâi Reçeteler, c. II, s. 253-255, Tevhid Neşriyat, İst. , 1990

52. Volkan, s. 461-464

53. a.g.e. , s. 361-362

54. Şahiner, s. 119

55. Volkan, s. 512

56. Tunaya, s197

57. Said Nursi, Divan-ı Harb-i Örfi, s. 17, Yeni Asya Neşriyat, İst. , 1993

58. a.g.e. , s. 29-30

59. a.g.e. , s. 27-28;Volkan, s. 337, 407-408, 438-430, 441-442, 471-473, 493-494, 497-499, 503, 504.

60. Nursi, Divan-ı Harb-i Örfi, s. 32

61. Akşin, s. 129

62. Nursi, Emirdağ Lahikası, c. II, s. 25

63. Tunaya, s. 263-285

64. Recep Öztürk, "Cerrahpaşa Tıp Dergisi" no:20 (1989) s. 479-485; E. Kadri Unat, Tıp Bakteriyolojisi ve Virolojisi, s. 1005-1015, İst. , 1987; Aydoğan Öbek (editör), İç Hastalıkları, Bursa, 1990, s. 189-199

65. Nursi, Münâzarât, s. 123

66. Nursi, Sünûhat, s. 64-65

67. Said Nursi, Mektubat, s. 298-299, Yeni Asya Neşriyat, İst. , 1990

68. Nursi, Sünûhat, s. 65-66

69. Nursi, Divan-ı Harbi Örfi, s. 27, 30, 31, 64, 67, 68;Said Nursi, Hutbe-i Şamiye, s. 78, 80, 83-90, Sinan Matbaası, İst. , 1960

70. Nursi, Sünûhat, s. 67

71. Nursi, Divan-ı Harb-i Örfi, s. 68

72. Nursi, Münâzarât, s. 80-85

73. Nursi, Sünühat, s. 67-70

74. Nursi, Hutbe-i Şamiye, s. 98

Yukarı